Maščevanje zavrnjenih: vzpon, zaton in ozadje islandskih verovanj v nadnaravne družinske spremljevalce
DOI:
https://doi.org/10.3986/SMS20262905Ključne besede:
islandske povedke, memorati, družinski duhovi, oblačila, razširjenost pripovedi, mórar, skottur, ljudska verovanjaPovzetek
Stavbe na Islandiji so imele v preteklosti običajno kratko življenjsko dobo, zaradi česar so bila tudi verovanja v duhove ali prikazni, povezane s stavbami, precej omejena. Namesto takšnih verovanj pa Islandija pozna številne legende o duhovih, ki se navežejo na določene družine in skozi več generacij povzročajo različne težave. Zanimivo je, da podobnih verovanj ne zasledimo v sosednjih državah. Članek podaja pregled legend o teh duhovih, ki jih običajno imenujejo mórar (»šotno-rdeči«, moški) in skottur (»resasti klobuki«, ženske). Njihov izvor je včasih povezan s slabim ravnanjem bogatejših do revnih ali z zavrnitvijo nezaželenega ljubimca. Posebna pozornost je namenjena značilnostim in razširjenosti teh legend, možnim razlogom za njihovo navidezno edinstvenost ter vprašanju, zakaj ta verovanja v sodobni islandski družbi postopoma izginjajo (čeprav niso povsem izginila).
Prenosi
Literatura
Af Klintberg, Bengt. 2010. The Types of the Swedish Legend. Helsinki: Suomalainen Tiedeakatemia.
Arnamagnean Institute, University of Iceland. 2001. Ísmús: Íslenskur músík- & menningararfur. Reykjavík. https://www.ismus.is/tjodfraedi/hljodrit/ (accessed 21.5.2026).
Ásdís A. Arnalds et al. 2008. Könnun á íslenskri þjóðtrú og trúarviðhorfum. Reykjavík: Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands.
Assmann, Jan. 2006. Religion and Cultural Memory: Ten Studies. Translated by Rodney Livingston. Stanford: Stanford University Press.
Brunvand, Jan Harold. 1981. The Vanishing Hitchhiker: American Urban Legends and Their Meanings. New York, London: W. W. Norton.
Dagrún Ósk Jónsdóttir. 2022. “It Was Ill Done, My Mother, to Deny Me Life”: Rejecting the Role of Motherhood in Icelandic Folk Legends. Western Folklore 81 (4): 321–356.
Einar Ólafur Sveinsson. 2003. The Folk-Stories of Iceland. Edited by Einar Gunnar Pétursson and Anthony Faulkes. Translated by Sigurður Benedikz. London: Viking Society for Northern Research.
Erlendur Haraldsson. 1978. Þessa heims og annars: Könnun á dulrænni reynslu Íslendinga, trúarviðhorfum og þjóðtrú. Reykjavík: Bókaforlagið Saga.
Geir Jónsson. 1964. Interview with Kristjan Bjartmars (audio recording). Ísmús: Íslenskur músík- & menningararfur, SÁJón M 84/207 EF. https://www.ismus.is/tjodfraedi/hljodrit/1001556.
Gísli Sigurðsson. 2012. Sögur úr Vesturheimi: Úr söfnunarleiðangri Hallfreðar Arnar Eiríkssonar og Olgu Maríu Franzdóttur um Kanada og Bandaríkin veturinn 1972–1973. Reykjavík: Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum.
Guðni Jónsson. 1940–1957. Íslenzkir sagnaþættir og þjóðsögur. Reykjavík: Ísafoldarprentsmiðja.
Gunnar Karlsson. 2000. Iceland’s 1100 Years: The History of a Marginal Society. London: Hurst.
Gunnell, Terry. 2005. An Invasion of Foreign Bodies: Legends of Washed-Up Corpses in Iceland. In Eyðvinur: Heiðursrit til Eyðun Andreassen, eds. Malan Marnersdóttir, Jens Cramer and Arnfinnur Johansen, 70–79. Tórshavn: Førøyar Fróðskaparfelag.
Gunnell, Terry. 2012. Waking the Dead: Folk Legends Concerning Magicians and Walking Corpses in Iceland. In News from Other Worlds: Studies in Nordic Folklore, Mythology and Culture, eds. Merrill Kaplan and Timothy R. Tangherlini, 235–266. Berkeley, Los Angeles: North Pinehurst Press.
Gunnell, Terry. 2014. Nordic Folk Legends, Folk Traditions and Grave Mounds. In New Focus on Retrospective Methods, eds. Eldar Heide and Karen Bek-Pedersen, 17–41. Helsinki: Suomalainen Tiedeakatemia.
Gunnell, Terry. 2023. Survey of Icelandic Folk Belief and Belief Attitudes. Social Sciences Institute, University of Iceland. https://fel.hi.is/sites/fel.hi.is/files/2024-02/Folkbelief_2023_en.pdf (accessed 21.5.2026).
Gunnell, Terry. 2024. Contact with the Dead in Iceland Past and Present: The Findings of a New Survey of Folk Belief and Experiences of the Supernatural in Iceland. Religions 15 (6): 661. DOI: 10.3390/rel15060661.
Halldór Pétursson. 1962. Ævisaga Eyjasels-Móra. Reykjavík: Ísafoldarprentsmiðja.
Halldór Pjetursson. 1977. Bjarna-Dísa og Móri: Tveir austfirskir draugar sem enn blíva. Reykjavík: Ægisútgáfan.
Hastrup, Kirsten. 1990. Nature and Policy in Iceland 1400–1800. Oxford: Clarendon Press.
Heimilisiðnaður. National Costumes of Iceland. https://www.heimilisidnadur.is/en/icelandic-costume/national-costumes (accessed 21.5.2026).
Honko, Lauri. 1964. Memorates and the Study of Folk Beliefs. Journal of the Folklore Institute 1 (1-2): 5–19. DOI: 10.2307/3814027.
Hrefna Sigríður Bjartmarsdóttir. 2015 „Ég er aldeilis ekki ein …“ Framliðnir sem fylgjur og verndarvættir í þjóðtrú. MA thesis. Reykjavík: University of Iceland.
Jón Árnason. 1862–1864. Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri. Leipzig: J. C. Hinrichs’s Bókaverzlun.
Jón Árnason. 1954–1961. Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri. Reykjavík: Þjóðsaga.
Jón Hnefill Aðalsteinsson. 1998. A Piece of Horse Liver: Myth, Ritual and Folklore in Icelandic Sources. Reykjavík: Háskólaútgáfan.
Jón Thorarensen. 1971. Rauðskinna hin nýrri: Þjóðsögur, sagnaþættir, þjóðhættir og annálar. Reykjavík: Þjóðsaga.
Júlíana Þóra Magnúsdóttir. 2008. Saga til næsta bæjar. MA thesis. Reykjavík: University of Iceland.
Júlíana Þóra Magnúsdóttir. 2023. In Their Own Voices. PhD thesis. Reykjavík: University of Iceland.
Magnús Gíslason. 1977. Kvällsvaka. Uppsala: Acta Universitatis Upsaliensis.
Móeiður Anna Sigurðardóttir. 2015. Mórar og skottur. BA thesis. Reykjavík: University of Iceland.
Ólafur Davíðsson. 1978–1980. Íslenzkar þjóðsögur. Edited by Þorsteinn M. Jónsson. Third edition. Reykjavík: Þjóðsaga.
Ólína Þorvarðardóttir. 2000. Brennuöld. Reykjavík: Háskólaútgáfan.
Oring, Elliott. 2012. Just Folklore. Los Angeles: Cantilever Press.
Pentikäinen, Juha. 1968. The Nordic Dead-Child Tradition. Helsinki: Suomalainen Tiedeakatemia.
Price, Neil. 2019. The Viking Way. Second edition. Oxford, Philadelphia: Oxbow Books.
Ragnar Ásgeirsson. 1957–1959. Skrudda: Sögur, sagnir og kveðskapur. Akureyri: Prentverk Odds Björnssonar.
Raudvere, Catharina. 1993. Föreställningar om maran i nordisk folktro. Lund: Religionshistoriska avdelningen, Lunds universitet.
Ritmálssafn Árnastofnunar. https://ritmalssafn.arnastofnun.is/daemi/5669/ordmynd/móri (accessed 21.5.2026).
Sagnagrunnur. https://sagnagrunnur.arnastofnun.is/english/ (accessed 21.5.2026).
Sigfús Sigfússon. 1982–1993. Íslenskar þjóðsögur og sagnir. Edited by Óskar Halldórsson, Grímur M. Helgason and Helgi Grímsson. Reykjavík: Þjóðsaga.
Sigurður Nordal and Þórbergur Þórðarson. 1962. Gráskinna hin meiri. Reykjavík: Þjóðsaga.
Simpson, Jacqueline. 2004. Icelandic Folktales and Legends. Second edition. London: Tempus.
Sołtysiak, Arkadiusz. 2003. The Number Nine in the Tradition of the Norsemen. In Między Drzewem Życia a Drzewem Poznania, eds. Arkadiusz Sołtysiak and Mariusz Szczęsny Ziółkowski, 231–242. Warszawa, Kielce.
Stokker, Kathleen. 2000. Keeping Christmas. St Paul: Minnesota Historical Society Press.
University of Iceland. 2020. https://opinvisindi.is/items/16aa13ed-329a-4766-a9f6-bfdbff3c9a0b/full (accessed 21.5. 2026).
Þorsteinn M. Jónsson et al. 1964–1965. Gríma hin nýja. Reykjavík: Þjóðsaga.
Prenosi
Objavljeno
Kako citirati
Številka
Rubrike
Licenca
To delo je licencirano pod Creative Commons Priznanje avtorstva 4.0 mednarodno licenco.
Avtorji jamčijo, da je delo njihova avtorska stvaritev, da v njem niso kršene avtorske pravice tretjih oseb ali kake druge pravice. V primeru zahtevkov tretjih oseb se avtorji zavezujejo, da bodo varovali interese založnika ter da bodo povrnili morebitno škodo.
Podrobneje v rubriki: Prispevki
